Het ideale drugsbeleid van Neo-shulginist en consorten: Wat kan er beter?

In deze post zou ik graag constructief met jullie willen bespreken: hoe ziet het ideale drugsbeleid eruit? Deze vraag kwam al naar boven in een andere post. Maar toen deed ik zó mijn best op een reactie, dat ik er maar een apart topic van heb gemaakt. Lees hieronder mijn aanbevelingen, en ik hoop dat we daarna een vruchtbare discussie kunnen hebben over alle voors en tegens.

Om te beginnen denk ik dat het heel belangrijk is om naar elk middel apart te kijken, wat daar de risico's en belangenafwegingen zijn. Je kunt niet alle drugs reguleren volgens dezelfde principes, want daarvoor zijn de verschillen per middel te groot. Ook even een duidelijke kanttekening: in deze aanbevelingen ga ik uit van de huidige samenleving en de huidige liberaal-democratische rechtstaat. Er zijn heel andere samenlevingsvormen denkbaar, maar dan wordt het een te abstracte discussie. De onderstaande aanbevelingen heb ik gebaseerd op praktijkvoorbeelden die goed werken in Nederland en het buitenland, en op wat rapportages van bijvoorbeeld Transform (Zie hun rapport The Blueprint for Regulation).

• Vrij verkrijgbaar - grotendeels ongereguleerd - Koffie / natuurlijk voorkomende planten / thuisteelt cannabis

De eerste klasse van middelen is grotendeels ongereguleerd. Dat kan twee redenen hebben: sommige middelen zijn gewoon niet zo gevaarlijk en hebben rituelen die zo sterk ingebakken zijn in de cultuur dat verdere regelgeving simpelweg niet nodig is (en de zaken zelfs erger kan maken). Een andere reden kan zijn omdat de middelen eigenlijk niet weg te krijgen zijn uit de handen van burgers omdat ze makkelijk te verkrijgen zijn. Denk bijvoorbeeld aan de thuisteelt van cannabis. Je kan als overheid wel willen dat er nergens planten groeien, maar machtsmiddelen gebruiken om de situatie te veranderen veroorzaakt juist onveilige situaties (voor een onderbouwing, zie: Snyder (2006). Does lootable wealth breed disorder? A political economy of extraction framework, Comparative Political Studies 39( 8 ), https://doi.org/10.1177/0010414006288724 ).

De vrije verkrijgbaarheid geldt daarbij niet per se voor handelaren. Maar denk een beetje aan het smartshopmodel (hoewel dat op sommige punten wat mij betreft nog wel wat meer regulering mag hebben). Ik vind ook dat alle reclames op psychoactieve stoffen verboden zouden moeten zijn, en het liefst zijn verkooppunten non-profits (want een winstprikkel om mensen verslaafd te maken vind ik niet een heel handig idee voor een samenleving). Het voordeel van non-profits is ook dat je kunt eisen dat de opbrengsten terugvloeien naar de (verslavings)zorg, en voorlichting. Zo wordt de samenleving niet opgezadeld met collectieve kosten die voortvloeien uit drugsgebruik.

• Smartshopmodel - licht gereguleerd - psychoactieve planten, tabak, alcohol

Ik denk dat de smartshops zoals we die hebben grotendeels goed werken voor middelen zoals kratom, kanna of truffels. Wel zou ik bij truffels een wachtdag aanbevelen, zodat mensen een bedenktijd van 24 uur hebben. Ook zou ik sector (zelf-)regulatie bevorderen door richtlijnen op te stellen voor voorlichting, zoals verplichte trainingen voor personeel en flyers en front-of-pack-labelling die in samenwerking met deskundigen zijn opgesteld (het Trimbos-instituut en Stichting Vakbekwaamheid Cannabis Keten doen nu al dat soort werkzaamheden). Daarnaast denk ik dat het belangrijk is dat gemeenten plekken aanwijzen voor smartshops. Want de situatie zoals die zich nu voordoet in Amsterdam vind ik toch ook wel onwenselijk: dat er allerlei dronken toeristen in een impulsieve bui paddo's gaan kopen bij smartshops.

Overigens vind ik dat alcohol ook onder het smartshopmodel zou moeten vallen. Dat middel is enerzijds zo makkelijk zelf te maken en zo ingebakken in de cultuur dat strenge regelgeving onwenselijk is, maar anderzijds zijn de gezondheids- en verslavingsrisico's behoorlijk. Daarom vind ik dat alcohol niet in de supermarkt verkocht zou mogen worden. Blikjes bier bij de snackbar ben ik ook tegen.

Wat betreft tabak is het belangrijk dat het verkocht wordt in aparte winkels. De tabakszaken die we nu hebben fungeren al best aardig. Behalve dan dat er daar nog onvoldoende expertise is om mensen te helpen met stoppen. Er zou dus meer regulatie in die sector moeten komen middels trainingen voor personeel, en de aanwezigheid van hulpmiddelen bij het stoppen met roken. Je zou wat mij betreft ook verplicht mogen stellen dat tabakszaken mensen informeren over de mogelijkheden die er zijn om te stoppen met roken. De maatregelen die de afgelopen jaren zijn ingevoerd vind ik ook een goed idee: bruine verpakkingen met allerlei waarschuwingen en schappen die onttrokken zijn van het zicht om marketingpraktijken tegen te gaan.

• Festivalmodel - gereguleerd gebruik - Alcohol, stimulanten, psychedelica, cannabis, of dissociatieven (per subcultuur anders)

Als er drugs verkrijgbaar zijn, dan moeten er ook plekken zijn waar die gebruikt kunnen worden. Zulke plekken zijn er al: festivals. Het probleem is alleen dat beleidsmakers doorgaans eisen dat die een zero tolerancebeleid voeren. Dat is zonde, want juist festivals kunnen een rol spelen in het bevorderen van harm-reduction. Zo is er een Eerste Hulp aanwezig voor als mensen zich beroerd voelen, en beveiliging voor als mensen agressief worden. Verder moet een festival ervoor zorgen dat het evenement niet zorgt voor overlast. Wat natuurlijk ideaal is om overlast door drugsgebruik te voorkomen. Daarnaast kan je bij de toegangspoorten van een festival de leeftijd controleren, waardoor minderjarigen niet onbedoeld in aanraking komen met middelengebruik.
Het is wel belangrijk om je te realiseren dat elke subcultuur zijn eigen middelengebruik heeft. Aangezien elk middel een eigen aanpak nodig heeft, zal de aanpak ook per festival verschillen. Maar de basis is overal hetzelf: drugsgebruik onttrekken van de openbare orde, leeftijdsgrens hanteren, veiligheid bevorderen, medische hulpverlening verzekeren, en overlast tegengaan. Er is nog wat discussie over drugs testen op festival; ik ben daar geen voorstander van. Maar belangrijker: in mijn ideale drugsbeleid zou drugs testen eigenlijk niet of nauwelijks nodig zijn omdat er kwaliteitseisen zijn voor de productie van drugs.

Een mooi voorbeeld van zo'n festivalmodel is Psy-Fi en psychedelica. Het hele festival is ingericht om de omgeving prettig te maken voor trippende mensen: veel natuur, wat rustige plekjes, mooie kunst, een magical garden, Psy Care aanwezig met deskundige mensen die weten hoe je bad trips kunt behandelen, en zelfs een smartshop die gereguleerde truffels verkoopt. LSD zou wat mij betreft ook verkocht mogen worden op een dergelijk festival - mits er een wachtdag wordt geïntroduceerd waarbij mensen die de drug van te voren bestellen voorzien worden van voorlichtingsmateriaal over de effecten en risico's. Dit om te voorkomen dat mensen die onder invloed zijn besluiten dat ze er ook wel even psychedelica bij willen proberen. Psy-Fi duurt ook een week, dus die wachtdag is geen probleem. Mocht dat voor andere festivals wel een probleem zijn, verzorg dan een (privacyvriendelijk) online bestelsysteem.

• Social club model - Gereguleerde non-profit winkels met eigen gebruikersruimten - cannabis, lachgas, dissociatieven

Middelen die een wat hoger risico op verslaving hebben, maar verder beperkte gezondheidsrisico's, kunnen wat mij betreft het best in social clubs verstrekt worden. Zo was ik een tijd terug in Barcelona in een cannabis social club, en ik was gelijk fan. Voordat je bij de social club naar binnen mocht waren er wat drempels opgeworpen. Allereerst was de ingang van de club niet herkenbaar vanaf de straat. Je moest echt weten dat die er zat en voordat je naar binnen mocht moest je aanbellen. Bij binnenkomst moet je óf je lidmaatschapskaart laten zien, of je laten registreren. Op de pas kan je dan een tegoed zetten waarvoor je drinken, eten en drugs kan kopen in de club. Die drugs moet je dan daar in de gebruikersruimte van de club gebruiken en mogen niet mee naar buiten. Daarnaast kun je nog nadenken over aanvullende regels voor gebruik. Zo zou je in een lachgas-lounge een maximum aantal ballonnen kunnen voorschrijven om te voorkomen dat mensen last krijgen van zenuwschade. Het is wel belangrijk dat er bij zulke besluiten een afweging wordt gemaakt tussen de behoeftes van gebruikers en het bevorderen van de gezondheid. Je kunt mensen niet dwingen om zich gezond te gedragen, en als je het wel probeert dan gaat dat geheid leiden tot problemen met de handhaving (zie het doorgeschoten Australische drugsbeleid).

In de cannabis social club waar ik was hadden ze echt een superchille lounge ingericht waar je lekker kon zitten, waar allerlei vaporizers en bongs aanwezig waren die je gratis kon gebruiken, er stond een rustig muziekje op, er stonden spelletjes en spelcomputers. Er was internet en je mocht er zelfs werken als je zou willen. Het is dus ook een plek waar je zin hebt om even te gaan zitten, of om met mensen te gaan chillen. Dit is belangrijk, want als de social clubs niet aantrekkelijk zijn voor de doelgroep dan komen ze niet en heb je er geen grip meer op als beleidsmaker.

Wat nog wel belangrijk is bij het social club model is: hoe wordt de productie geregeld?
Ik denk dat het belangrijk is om de productie van de middelen streng te reguleren. Dat betekent hoge productiestandaarden in aparte faciliteiten. Je zou zelfs kunnen denken aan standaarden zoals die nu gelden in de farmaceutische industrie. Hoewel je (bijvoorbeeld in het geval van cannabis) wel moet opletten dat je het product niet onaantrekkelijker maakt voor consumenten. Bij Bedrocan behandelen ze de wiet bijvoorbeeld op zo'n manier dat er bijna geen smaak meer aan zit. Dan weet je zeker dat er geen micro-organismen in zitten. Maar lekker is anders.
Een cannabis-activist heb ik een keer een heel mooie uitspraak horen doen. Die zei dat je de productiecapaciteit kan linken aan het aantal afnemers in de coffeeshop (in dit geval de social club). Stel een social club heeft 1000 leden. Dan mag die social club meebeslissen over wat er dan geproduceerd wordt voor die 1000 leden. Je kunt er dan ook aan denken dat er speciale commissies worden opgericht bestaande uit leden, bestuur, deskundigen, en producenten, die dan samen bedenken hoe de aangeboden producten geoptimaliseerd kunnen worden. Die aanbeveling zou ik overnemen.

• Apothekersmodel - Streng gereguleerde winkels (eventueel met Medische Suppletie Unit) - MDMA, speed, cocaïne, heroïne

Hoe Nederland de verstrekking van heroïne heeft geregeld is wat mij betreft echt top. Daar is heel goed gekeken naar de risico's van heroïne, de behoeften van gebruikers, en adviezen van deskundigen hoe je risico's van dat gebruik het best kunt beheersen. De heroïne wordt farmaceutisch geproduceerd, is alleen verkrijgbaar op basis van een recept, en mag alleen in een gebruikersruimte geconsumeerd worden onder toezicht van verpleegkundigen (vanwege de kans op een overdosis).

MDMA, speed en cocaïne zouden wat mij betreft wat losser gereguleerd kunnen worden. Daarvoor zou je een soort mengvorm tussen smartshops en het apothekermodel kunnen nemen. Een voorbeeld was vorig jaar zomer in Utrecht te zien. Daar had Poppi een pop-up museum waar je namaak xtc-pillen kon krijgen in een apotheek, netjes verpakt in een doosje met bijsluiter en aangereikt door deskundig personeel. De risico's van MDMA, speed en cocaïne lopen uiteen, waardoor je per middel apart moet kijken hoe je het best aansluit bij de behoeften van de gebruiker. Zo is er discussie over of je een drugsbewijs moet introduceren, wat je alleen krijgt als je een kennistoets naar behoren hebt afgelegd. Ook kun je discussiëren of de XTC- en cocaïne-winkels toegang moeten hebben tot iemands medisch dossier (bijvoorbeeld om interacties met medicatie te checken en/of adequaat te adviseren in het geval van gediagnoticeerde aandoeningen zoals hartklachten). Wat mij betreft moet je daarbij ook weer de balans zoeken tussen de winkel aantrekkelijk houden voor gebruikers, en de gezondheid van gebruikers. Dus zo streng als nodig, maar aantrekkelijk genoeg voor de gebruiker.

Zie:

• Verenigingsmodel - Productie en gebruik in besloten setting - nieuwe psychoactieve stoffen / ayahuasca

Het bovenstaande is allemaal gebaseerd op praktijkvoorbeelden die al goed werken. Maar ik zal hier nog een laatste categorie introduceren die wat mij betreft nodig is om adequaat nieuwe psychoactieve stoffen te reguleren. Daarbij heb ik me laten inspireren door Alexander Shulgin, zijn boeken PIHKAL en TIHKAL, en hoe hij die middelen uittestte met een groep bekenden. Dat lijkt me een goede manier om Nieuwe Psychoactieve Stoffen te reguleren.
Het idee is dat een groepje mensen een vereniging kan starten die als doel heeft om nieuwe psychoactieve stoffen te produceren. Daarbij hebben ze dan een clubhuis nodig, en een productiefaciliteit. De vereniging mag dan zelf de stoffen produceren, maar moet dat wel doen volgens adequate standaarden zoals die nu bijvoorbeeld al zijn vastgelegd in de Wet Voorkoming Misbruik Chemicaliën en milieuwetgeving. De vereniging moet dan bijvoorbeeld ontheffingen aanvragen voor precursors en het deponeren van chemicaliën bij een gespecialiseerde afvalverwerker.
Het voordeel van een vereniging is dat het bestuur in kleine groep democratisch verkozen wordt door leden, dat de leden tijdens de ledenvergadering het bestuur ter verantwoording kan roepen, en dat er geen winstoogmerk is. Je kunt er nog aan denken of je een maximum aantal leden wil opleggen aan NPS-verenigingen. Dat zal misschien nodig zijn om te voorkomen dat een enkele vereniging een te grote invloed krijgt op leden of drugsgebruik in het algemeen. Mocht een nieuw uitgevonden middel heel populair worden, dan kun je dat goed signaleren via de verenigingen, en dan kun je eventueel politiek besluiten dat het nieuwe middel moet worden geschaard onder het apothekers-, social club, festival- of smartshopmodel.

Het verenigingsmodel is ook prima geschikt om gebruik van middelen zoals ayahuasca te reguleren. Wat dat betreft kun je de santo daime kerk als voorbeeld nemen. Dat werkte eigenlijk prima daar. Ze hebben dertig jaar ayahuasca gemaakt en verstrekt en naar eigen zeggen zijn er in die tijd geen ernstige incidenten geweest. Jammer dat de wetgever daar een einde aan heeft gemaakt. Sowieso vond ik daar de belangenafweging scheef: het gevaar van ayahuasca werd zwaar overschat terwijl het recht op vrijheid van religie (als mensenrecht en grondrecht) wel heel makkelijk aan de kant geschoven werd.

• Aanvullend beleid om beter onderscheid te maken tussen gebruikers en dealers

Dat Nederland onderscheid maakt tussen gebruik (niet strafbaar) en handel (wel strafbaar) vind ik in de basis een goed idee. Alleen hoe er onderscheid gemaakt wordt tussen gebruikers en handelaren is nogal arbitrair, en leidt tot problemen (zie nieuwsberichten over mensen die uit hun huis worden gezet vanwege de Wet Damocles).
Dit probleem kan wat mij betreft vrij simpel worden opgelost door de bewijslast weer bij het Openbaar Ministerie (OM) te leggen. Als zij iemand willen veroordelen voor drugshandel, bewijs dan dat er sprake is van handel. Dat betekent dat er bewijs van transactie moet zijn. Je kunt daarnaast regels opstellen voor het tegengaan van drugsbezit: dat grote hoeveelheden in beslag worden genomen bijvoorbeeld. Maar dit Beleid Op Speed waarbij Een Pil Te Veel gelijk een crimineel maakt, dat is echt compleet doorgeschoten. Sowieso zouden clandestiene drugsdealers veel minder vaak voorkomen als je bovenstaande aanbevelingen zou doorvoeren, waardoor er meer capaciteit bij justitie is om echt belangrijke zaken op te pakken.