De oorspronkelijke bijlage downloaden
Mother’s little helper!
650.000 Nederlanders slikken dagelijks benzodiazepinen om hun angst- of slaapproblemen te bestrijden. Het slikken van deze middelen kost de Nederlandse gezondheidszorg ieder jaar zo’n 20 miljoen euro. Harddrugsverslaafden (25.000) en alcoholisten (350.000) worden in aantal ruim voorbijgestreefd door de benzoholics. Verborgen verslaafden zijn het. Ze stelen niet, liggen niet laveloos in een steeg en bezorgen niemand overlast. Ze krijgen hun ‘dope’ op recept en de dokter is hun dealer.
Benzodiazepinen (kortweg benzo’s) hebben zich vandaag de dag ontwikkeld tot een soort psychisch snoepgoed. Wat aanvankelijk een onschuldig receptje van de dokter lijkt, kan uitmonden in een geestelijke en lichamelijke afhankelijkheid. De Rolling Stones zongen in 1966 al over afhankelijkheid van valium, de bekendste benzodiazepine. Zij noemden het middel Mother’s Little Helper, de kalmeringpil die moeder door haar drukke dag helpt. Veel mensen grijpen naar benzo’s om een leegte in hun bestaan te vullen of juist om rust te vinden in een hectisch leven. Naast het risico op verslaving, lopen benzoholics een grotere kans op ongelukken en kampen ze met depressie, concentratie- en geheugenproblemen. Benzo’s lossen geen problemen op, maar maskeren ze. Het aanpakken van de onderliggende problemen is uiteindelijk het beste medicijn.
Wat zijn benzodiazepinen? Het is een veelgebruikte groep kalmerende en angstverminderende middelen. De meest gebruikte benzodiazepinen zijn oxazepam, temazepam en diazepam. Ze verschillen onderling in de tijd dat ze in het bloed aanwezig zijn (de halfwaardetijd). Benzodiazepinen stimuleren de GABA-receptoren in de hersenen. De werking van GABA is inhibitoir, dat wil zeggen dat het de werking van andere neuronen remt. Benzo’s werken dus remmend op de hersenactiviteit. Ze verminderen de gevoeligheid van het brein voor prikkels van buitenaf. Benzo’s dempen angst, maken rustig en laten je lekker slapen. Onder mensen met angststoornissen en slaapproblemen zijn benzo’s dan ook razend populair. Benzoverslaafde Frans (48 jaar) is al twintig jaar verslaafd aan de oxazepam. ‘Ik word mijn hele leven al gekweld door angsten. Benzo’s maken mij rustig en lekker suf. Ik pieker niet meer zoveel en leef in een soort van dichte, geruststellende mist. Een leven zonder oxazepam zou ik me niet kunnen voorstellen. Ik zou helemaal gek worden.’
De benzodiazepinen werden in de jaren ‘60 met veel enthousiasme op de markt gebracht omdat ze veel minder schadelijk waren dan de tot dan toe gebruikte barbituraten. Benzo’s leken de oplossing te bieden voor allerhande klachten als nervositeit, angst- en slaapproblemen. Vooral vrouwen klopten met deze klachten aan bij de huisarts, waardoor de benzo’s bekend kwamen te staan als een huisvrouwendrug. Met merknamen die tot de verbeelding spraken (Seresta, Dormicum, Euhypnos, Tranxene) werden benzodiazepinen op grote schaal voorgeschreven. Wat kon er mis zijn met pilletjes waar de rust vanaf straalt en die huisartsen zo royaal voorschrijven? In de jaren ‘80 ontstond er een tegenbeweging. Er zouden veel nadelen kleven aan dit psychisch snoepgoed, met name bleken chronische gebruikers niet meer zonder hun pilletjes te kunnen. Benzodiazepinen bleken net als alcohol, cocaïne en barbituraten verslavend te zijn. Het werd niet enkel meer als kalmeringsmiddel gebruikt maar ook als genotsmiddel.
Psychiater Koos Smit, werkzaam bij de Brijder Verslavingszorg in Haarlem krijgt veel te maken met patiënten die afhankelijk zijn van de benzodiazepinen. ‘Benzo’s kunnen zeer verslavend zijn. Ze werken het beste wanneer ze kortdurend en incidenteel gebruikt worden. Wanneer iemand in een zware crisis zit en in extreme mate last heeft van angst en spanningen kunnen benzo’s uitkomst bieden.’ Volgens Koos Smit mogen ze niet langer dan dertig dagen worden voorgeschreven om de patiënt voor een verslaving te behoeden. Langdurig gebruik kan sporadisch voorkomen bij patiënten met schizofrenie, obsessief compulsieve stoornis, manie en catatonie (het helemaal niet, of doelloos overmatig bewegen). ‘Tijdens gebruik van benzo’s ga je in een schemertoestand door het leven. De klachten die na het stoppen van de benzo’s naar boven komen, moeten via een andere weg opgelost worden’, aldus Koos Smit. Als je benzodiazepinen gebruikt, steek je dus tijdelijk je kop in het zand. Je bent even bevrijd van je angsten en onrust. Uit onderzoek van de Radboud Universiteit in Nijmegen blijkt dat benzodiazepinenverslaafden nog steeds forse psychische klachten hebben. Ze denken dat de pillen hen nog op de been houden, maar die voegen in feite niets toe. Ze zorgen na langdurig gebruik voor een nieuwe balans in het lichaam, waarbij de oorspronkelijke klachten niet verdwenen zijn maar slechts verdoezeld. Deze aangename schemertoestand werkt een verslaving in de hand.
‘Voor de patiënt is het heel belangrijk dat hij dat pilletje in zijn binnenzak heeft’, zegt Koos Smit. In die zin kunnen mensen geestelijk afhankelijk raken van de benzodiazepinen. Ze voelen zich meer op hun gemak als het middel binnen handbereik is. Het pilletje geeft ze houvast. Dit placebo-effect is kenmerkend voor benzodiazepinengebruikers. Slaapmiddelslikkers vertellen vaak opgelucht hoe zij binnen enkele minuten heerlijk inslapen – na het nemen van een pil die pas na twintig minuten in het bloed is opgenomen.
Naast de geestelijke afhankelijkheid is er ook een sterke lichamelijke afhankelijkheid te zien. Net als bij veel andere middelen verergert het middel de kwaal bij langdurig gebruik en geeft als ontwenningsverschijnsel de klachten in het kwadraat terug. Te veel laxeermiddelen slikken leidt tot obstipatie, te veel neusspray leidt tot een verstopt gevoel en een teveel aan benzodiazepinen leidt tot stemmingsveranderingen, angst en rusteloosheid. De eerste paar weken zal de benzoslikker beter slapen. Daarna leidt het slikken niet meer tot beter slapen maar wel tot lichamelijke afhankelijkheid. Als de benzoslikker na een aantal maanden gebruik opeens een avond overslaat, zal hij de slaap niet kunnen vatten. Het lichaam is afhankelijk geworden en de slaapfunctie is ontregeld, met slapeloosheid als gevolg. Wie stopt, krijgt zijn oude klachten terug, maar dan heviger. Het is dit zogenaamde rebound-effect dat benzo’s zo verslavend maakt. Koos Smit: ‘Tijdens langdurig gebruik van benzodiazepinen worden er extra receptoren aangemaakt in je hersenen. Stopt iemand plotseling met gebruik, dan beginnen al die receptoren te schreeuwen. De oorspronkelijke klacht krijgt de patiënt vervolgens in alle hevigheid terug. De stap naar de pil in doordrukstrip is dan snel gemaakt.’
Net als cocaïne, alcohol, gokken, is er maar een klein percentage dat aan de benzo’s blijft hangen. Wat maakt dat de ene benzogebruiker wel en de andere niet verslaafd raakt? ‘Het risico om afhankelijk te worden van benzodiazepinen is groot. Wel zie je dat bepaalde mensen er gevoeliger voor zijn dan anderen. De oorzaak hiervoor moet je zoeken in persoonlijkheidskenmerken en genetische factoren,’ aldus Koos Smit. In een onderzoek naar benzodiazepineverslaving zijn verschillende rattenfamilies bestudeerd. Er zouden rattenfamilies zijn die hevige afkickverschijnselen krijgen na het stoppen met benzo’s en andere families zouden nergens last van hebben. Ook is onderzoek gedaan naar kinderen van alcoholisten die zelf nog geen alcohol consumeerden en zij bleken benzodiazepinen vele malen lekkerder te vinden dan proefpersonen uit de controlegroep. Alcohol werkt voor een deel op dezelfde receptor als benzo’s. Alcoholgebruik en benzodiazepineafhankelijkheid blijken in de praktijk ook vaak samen te gaan.
Om geestelijke en lichamelijke afhankelijkheid te voorkomen mogen benzo’s alleen ingezet worden als remedie tegen een zware crisis, die gekenmerkt wordt door acute angsten en plotselinge extreme slapeloosheid. Dit voorschrift heeft echter veel stof doen opwaaien. Benzo’s verstoren je normale slaap. Je hebt geen REM-slaap meer, terwijl die nou juist de verwerking van emotionele problemen stimuleert. Mocht een dierbare overlijden dan is het beter niet direct naar de benzo’s te grijpen, maar de pijn gewoon te voelen. De REM-slaap is nodig om dit overlijden te verwerken. Tijdens de acute fase na een trauma mogen dan ook geen benzo’s worden voorgeschreven. Daarnaast zijn sommige deskundigen van mening dat benzo’s helemaal niet voorgeschreven moeten worden, omdat vervelende gebeurtenissen nou eenmaal bij het leven horen.
Accepteren van negatieve emoties en ze niet verstoppen met een pilletje, is ook het devies van het Twenteborg Ziekenhuis in Almelo. In dit ziekenhuis bevindt zich een kliniek die benzodiazepineverslaafden behandelt. Vroeger moesten ze behandeld worden tussen de alcoholisten en heroïnejunks, waardoor de drempel om af te kicken erg hoog lag. Het Twenteborg Ziekenhuis heeft een unieke aanpak ontwikkeld voor chronisch gebruikers van kalmeringsmiddelen. Ze krijgen gedurende tien weken groepsgesprekken, ontspanningsoefeningen en voorlichting, terwijl de dosering van de medicijnen langzaam wordt afgebouwd. Het blijkt zeer succesvol. Vrijwel iedereen die het programma volgt, redt het om de inname van de middelen af te bouwen tot vijfentwintig procent van de oorspronkelijke dosis. Heel diep wordt er niet ingegaan op de onderliggende problemen die soms bovenkomen. De boodschap is: zoek naar alternatieven voor het pilletje. Maak een wandeling, bel een vriend, ga iets leuks doen. ‘Dat is toch voor de hand liggend’, zal je denken! Voor de deelnemers aan de benzogroep is het nieuw.
Waarom blijven artsen zo massaal voorschrijven? Tijdgebrek, gemakzucht, onmacht zijn enkele van de verklaringen. Psycholoog dr. J. Couvée benaderde via diverse huisartsen 230 benzodiazepineverslaafden. Via hun huisarts konden ze een speciaal afbouwprogramma volgen. Tweederde van de benzoholics was na twee maanden clean. Ze waren lichamelijk en geestelijk afgekickt. Volgens Couvee ligt de sleutel tot dit succes in de actieve opstelling van de huisarts. Huisartsen moeten ervoor waken uit gemakzucht een herhalingsrecept uit te schrijven. Tegenstanders zeggen dat de patiënt zelf verantwoordelijk is. Maar je kunt je afvragen hoe verantwoordelijk een verslaafde nog is, die in schemertoestand door het leven gaat?
Kader:
Feiten over benzodiazepinen
Ouderen en vrouwen gebruiken de meeste benzodiazepinen: 45% van de recepten was voor personen van 65 jaar en ouder. Bij de mannelijke gebruikers is 35% 65 jaar of ouder, bij de vrouwelijke gebruikers is de helft ouder dan 65.
De meest gebruikte benzodiazepinen zijn oxazepam, temazepam en diazepam.
Een op de tien Nederlanders krijgt eens per jaar benzodiazepine voorgeschreven.
Wereldwijd zijn er naar schatting 75 miljoen benzodiazepine-verslaafden.
In Nederland overlijden jaarlijks 35 mensen in het verkeer ten gevolge van benzogebruik.
Benzodiazepinegebruik leidt tot concentratieproblemen, geheugenstoornissen, hoofdpijn, vermoeidheid, een katerig of leeg gevoel, duizeligheid, depressiviteit en een verlaagd libido.