russen maken zelf hun surrogaat heroine

Jonge Russische verslaafden brouwen zelf hun drugs
Tijdens de economische crisis in de jaren negentig groeide in Rusland het aantal harddruggebruikers. Een verslaafde generatie is opgegroeid.
Door Rob Hornstra
Ilja (25) raakte op zijn dertiende verslaafd.

Moskou/Nizjni Novgorod, 28 aug. „Kun je misschien je telefoon uitzetten”, vraagt Andrej netjes maar dringend. Volgens hem zit de politie overal en kunnen ze ons via onze mobiele telefoons traceren. Het is vijf voor acht. We lopen gehaast over een marktje, in een zuidelijke buitenwijk van de Russische hoofdstad Moskou. De meeste winkels sluiten om acht uur.

Voor die tijd moeten we nog wat ingrediënten bij elkaar zien te sprokkelen: maanzaadjes bij de bakker, aceton bij de onderdelenwinkel, dimedrol bij de apotheek. Samen met Dasja en Vova scheuren we in de Lada van Andrej naar de dichtstbijzijnde apotheek. „Hoe laat is het nu?”, vraagt Andrej, terwijl hij links en rechts auto’s inhaalt. Dasja en Vova pakken tegelijk hun telefoons, die nog gewoon aanstaan.

Mak is naast het Russische woord voor maanzaad de naam voor een huisgestookte drug, waarbij de zaden in aceton worden gekookt. Het middel is familie van chanka, tsjernjaska en vint, brouwseltjes uit de Sovjettijd – toen er geen drugs waren in Rusland.

Nu wordt het in keukentjes door het hele land gemaakt als er geen geld is voor heroïne. Na drie kwartier koken, weken, mixen en indampen blijft er een paar milliliter bruin vocht over. „Goeie mak benadert het effect van heroïne. Maar als ik geld heb, kies ik altijd voor heroïne”, zegt Dasja (2.

Ze is sinds haar middelbare schooltijd verslaafd aan drugs. Haar twaalf klasgenoten gebruikten het, dus zij ook. Ze maakte van haar probleem haar beroep: ze is directeur van Kolodets, een organisatie die zich sterk maakt voor de legalisering van methadon. Vova heeft speciaal voor haar zijn oranje pro-methadon T-shirt aangedaan, met daarop de slogan: ‘Stop war on drugs. Support harm reduction. Make methadone. An essential medicine NOW!’

Omdat de Russische regering daar voorlopig geen toestemming voor lijkt te gaan geven, heeft Kolodets zich toegelegd op informatieverstrekking over nalbufine. Dat is een legaal medicijn, dat onder strikte begeleiding moet worden ingenomen. Het kan alleen als een magere vervanging voor methadon worden beschouwd.

Eenmaal aangekomen in Andrejs appartement gaan Andrej en Vova aan de slag. Het ruikt in de keuken afwisselend naar ammoniak en aceton, geuren die daarna plaats maken voor een niet te definiëren penetrante lucht. Na drie kwartier worden de spuiten gevuld met het bruine vocht dat na het proces overgebleven is.

Bij geen van drieën zijn de aderen in de armen nog bruikbaar. Vova laat zijn broek zakken en steekt de naald zonder aarzeling in de zijkant van zijn bil. Andrej injecteert zichzelf in de rug van zijn hand. Vova helpt Dasja, die hij bij de pols injecteert. Bij haar doet het pijn. Binnen enkele minuten ontstaat een zwelling ter grootte van een pingpongbal.

Dasja is niet iemand die je je voorstelt bij een drugsgebruiker. Ze heeft psychologie gestudeerd, spreekt vloeiend Engels en ziet er verzorgd uit. Dat laatste overigens vooral aan het begin van de avond. In de metro, terug naar het centrum, heeft ze haar bloeddoorlopen ogen nog maar nauwelijks open en brabbelt ze onverstaanbaar. Mensen kijken naar haar met een mengsel van afschuw en medelijden. Maar Dasja heeft het niet in de gaten: ze heeft het te druk met een onnavolgbaar, vurig betoog voor de legalisering van methadon.

Psychiater Moisejev uit Nizjni Novgorod denkt heel anders over die legalisering: „Dat is toch hetzelfde als een alcoholist behandelen met Martini?”, zegt hij geïrriteerd. Moisejev is al meer dan twintig jaar werkzaam in de verslavingszorg. Hij maakt zich sterk voor een mentaliteitsverandering van verslaafden. Een vervangend middel zal volgens hem nooit tot een oplossing leiden.

Samen met de psychiater zijn we op weg naar Ilja (25), die op zijn dertiende voor het eerst in aanraking kwam met drugs. Alle behandelingen zijn inmiddels op hem geprobeerd. De wereld van Ilja is beperkt: ’s ochtends gaat hij op zoek naar geld, ’s middags op zoek naar een dealer en ’s avonds gebruikt hij drugs.

We ontmoeten Ilja bij zijn flat, waar hij wat aan zijn Lada staat te rommelen. De auto gaat binnenkort de garage in, want Ilja moet weer naar de gevangenis: poging tot inbraak. Het is de eerste keer dat hij naar de gevangenis moet zonder dat hij überhaupt de kans zag iets te stelen, vertelt hij. Over drie dagen krijgt hij de definitieve uitspraak te horen. Hij schat dat het hem op een jaartje of drie komt te staan.

Eigenlijk kan het hem niet zo veel schelen. „Misschien kan ik in de gevangenis weer proberen af te kicken.” Zijn woorden lijken betekenisloos als hij vervolgens vertelt hoe eenvoudig het is om in de gevangenis aan drugs te komen. Pas wanneer hij vertelt over zijn toekomstdroom, verschijnt er een flauwe glimlach rond zijn mond. Ilja hoopt ooit te trouwen en kinderen te krijgen.

Op de terugweg vertelt psychiater Moisejev dat Ilja een van de weinige verslaafden is die zich niet beter voordoet dan hij is. Ilja begrijpt dat hij de enige is die zijn uitzichtloze situatie kan veranderen, maar beseft ook dat hij daar de mentale weerbaarheid niet voor heeft. Moisejev grijpt zijn situatie aan om zijn tirade tegen methadon af te maken. „Wanneer je aan deze jongen gratis methadon verstrekt, gaat hij op precies hetzelfde bankje naast precies dezelfde flat methadon gebruiken.”

Waar Ilja tenminste nog kan dromen van een huiselijk leven, lijken voor Aleksej (2 alle kansen verkeken. Hij woont in een bejaardencentrum. Niet uit vrije wil, maar omdat hij gehandicapt is en er geen betere opvang beschikbaar is. Ongeveer vijf jaar geleden werd Aleksej ’s ochtends wakker, maar zijn voet sliep gewoon door. Op weg naar het toilet viel hij op de grond. Eenmaal in het ziekenhuis bleek zijn zenuwstelsel aangetast.

Het was de tol voor jarenlang drugsgebruik. Met drie vrienden injecteerde Aleksej iedere avond bint, een gecompliceerd mengsel van opgeloste pillen en chemicaliën. Zijn vrienden kwamen er niet beter van af. De eerste is dement, de andere twee zijn deels en geheel verlamd.

In het ziekenhuis was Aleksej nog lang niet genezen van zijn verslaving. Samen met een andere verslaafde stroopte hij ’s nachts het ziekenhuis af, op zoek naar pillen. Met vrienden brouwden ze er een mengseltje van, om het vervolgens samen te injecteren. Aleksej wist op dat moment niet dat zijn ziekenhuisvriend seropositief was. Dat werd duidelijk toen hij bij overplaatsing naar het bejaardentehuis zelf seropositief bleek te zijn.

In het bejaardencentrum hadden de bewoners gehoord dat Aleksej seropositief was. Hoewel alle kamers bezet worden door twee of drie mensen, werd besloten Aleksej een eigen kamer met toilet en douche te geven. Zijn aanwezigheid tijdens de maaltijden werd niet gewaardeerd, dus krijgt hij elke avond zijn maaltijd op zijn kamer bezorgd.

Ook wilden de bewoners niet langer dat de was van Aleksej vermengd werd met hun eigen was. Hij kreeg een eigen wasmachine. Terwijl de andere bewoners eens in de tien dagen schoon wasgoed krijgen, kan Aleksej wassen wanneer hij maar wil. Er verschijnt een enorme glimlach op het gezicht van Aleksej. „Het is natuurlijk discriminatie, maar de privileges bevallen me prima.”

Van de marginale uitkering die Aleksej ontvangt, schafte hij na twee jaar sparen een Playstation aan. Sindsdien is hij niet van zijn kamer geweest. Vrienden ziet hij nooit meer. Zijn moeder is overleden. Zijn vader is alcoholist, een voorbeeld dat gevolgd werd door zijn jongste broer. Zijn oudste broer is zakkenroller, ergens in het zuiden van het land. Alleen Ljosja, vrijwilliger bij een organisatie voor mensen met hiv, bezoekt hem eens in de twee weken. Meestal gaan ze dan schaken. Aleksej wint altijd.

De Russische regering lijkt intussen nog altijd de gevolgen van de drugsproblemen onder jongeren te onderschatten. Ondanks bewezen succes in het buitenland, is die behalve tegen het verstrekken van methadon ook tegen het ruilen van gebruikte voor schone naalden. President Poetin hangt het idee aan dat dergelijke programma’s drugsgebruikers ondersteunen.

Dat het aantal pubers dat zijn toevlucht zoekt in drugs de laatste jaren afneemt, lijkt eerder te danken aan het verbeterde toekomstperspectief in het land. En aan financiële ondersteuning van lokale organisaties door buitenlandse organisaties als Unaids. Op 1 mei eindigde de financiële ondersteuning voor het nalbufine-programma van Kolodets, de organisatie van Dasja. De Russische overheid is niet overtuigd geraakt van het nut.

Twee procent van de Russen gebruikt harddrugs

* Het aantal harddrugsgebruikers is tijdens de economische crisis in de jaren negentig explosief gegroeid. De Oekraïense stad Odessa telde in 1990 circa 6.000 ‘spuitende’ drugsgebruikers. In 1997 was dat aantal 5 tot 6 keer zo hoog (35.000 tot 40.000). De Russische stad Sint-Petersburg telde in dat jaar circa 200.000 harddrugsgebruikers, 1 op de 20 Petersburgers.
* Nederland telt volgens het Trimbosinstituut 32.000 heroïnegebruikers, 1 op de 500 Nederlanders.
* Schattingen over het totaal aantal Russische harddrugsgebruikers lopen uiteen. De drugsbestrijdingsorganisatie van de Verenigde Naties (UNODC) gaat uit van cijfers van de Russische overheid, die het totaal aantal harddrugsgebruikers schat op 2 miljoen, ofwel 2 procent van de bevolking van 15 tot 64 jaar.
* Van deze groep waren in 2005 343,509 mensen (17 procent) onder behandeling in afkickcentra, iets meer dan in 2004. De vijf jaar daarvoor toonden telkens een lichte daling van het aantal opgenomen verslaafden.
* In Rusland wordt jaarlijks tachtig ton heroïne geconsumeerd. Naar schatting 70 procent van de drugsgebruikers in Rusland, Oekraïne en Moldavië gebruikt daarnaast, of alleen, zelfgemaakte opiaten.
* De meeste grondstoffen voor harddrugs (papaver) komen via een reeks van Centraal-Aziatische koeriers vanuit Afghanistan Rusland binnen. Laboratoria in Rusland verwerken de papaver tot opiaten. Volgens cijfers van de UNODC werden in Rusland de meeste drugslaboratoria ter wereld opgerold (43 procent), gevolgd door Moldavië (33 procent) en Afghanistan zelf (22 procent).

Klik om te vergroten...